Czy polskie drogi staną? Firmy chcą miliardów odszkodowań

W ostatnich tygodniach temat budowy dróg w Polsce znalazł się w centrum niepokojących doniesień. Zamiast optymistycznych komunikatów o nowych trasach, media pełne są informacji o potencjalnych pozwach, miliardowych roszczeniach i realnym ryzyku wstrzymania prac. To nie są teoretyczne rozważania, a realny problem, który może dotknąć każdego kierowcę, wpływając na stan i rozwój polskiej sieci drogowej.

Źródło konfliktu: umowy sprzed wojny i gwałtowny wzrost kosztów

Sercem problemu jest fundamentalna zmiana warunków ekonomicznych, która nastąpiła po wybuchu wojny w Ukrainie. Wiele kluczowych umów na budowę dróg ekspresowych i autostrad zostało podpisanych w latach 2020-2021, gdy koszty materiałów, energii i pracy były na zupełnie innym poziomie. Wojna i związane z nią zaburzenia łańcuchów dostaw, sankcje oraz inflacja spowodowały lawinowy wzrost cen.

Firmy budowlane działają na podstawie umów z ceną stałą lub z ograniczonymi mechanizmami jej waloryzacji. Kiedy koszt stali, asfaltu, cementu czy paliwa rośnie o kilkadziesiąt, a nawet kilkaset procent w ciągu kilkunastu miesięcy, matematyka kontraktu przestaje się zgadzać. Wykonawcy zaczęli realizować projekty z założoną marżą, a kończą je z głębokimi stratami. Jak podają źródła, w rezultacie budowa wielu odcinków dróg ekspresowych może ulec poważnym opóźnieniom.

Skala roszczeń: miliardy złotych i groźba pozwów

Branża nie zamierza biernie ponosić tych strat. Polski Związek Pracodawców Budownictwa (PZPB) oraz Ogólnopolska Izba Gospodarcza Drogownictwa (OIGD) jasno wskazują na narastający konflikt. Według informacji przytaczanych przez PZPB, do występowania z roszczeniami mają się szykować praktycznie wszyscy główni wykonawcy. Łączna wartość tych roszczeń może przekroczyć 3 miliardy złotych.

Firmy grożą zalaniem Generalnej Dyrekcji Dróg Krajowych i Autostrad (GDDKiA) falą wielomiliardowych pozwów za straty na umowach podpisanych przed 2022 rokiem. To nie są groźby bez pokrycia. Pierwsze decyzje już zapadły – na przykład spółka Mostostal Warszawa odstąpiła od wartej blisko 1 miliarda złotych umowy na budowę odcinka drogi ekspresowej S19. To konkretny sygnał, że sytuacja wymyka się spod kontroli.

Dlaczego to problem dla państwa i kierowców?

Dla GDDKiA i Skarbu Państwa pozwy oznaczają wieloletnie, kosztowne procesy sądowe i potencjalną konieczność wypłaty ogromnych odszkodowań. Dla kierowców i gospodarki konsekwencje są bardziej bezpośrednie. Każda wstrzymana lub opóźniona budowa to:

• Przedłużające się utrudnienia w ruchu i korki na istniejących, przeciążonych drogach.
• Opóźnienia w łączeniu regionów nowoczesną infrastrukturą, co hamuje rozwój gospodarczy.
• Ryzyko, że kluczowe inwestycje, na które czekają mieszkańcy, zostaną odsunięte w czasie na wiele lat.

Branża wskazuje na rozwiązanie. W swoim stanowisku PZPB i OIGD podkreślają, że zawarcie porozumienia z branżą mogłoby ograniczyć ryzyko wypłat sięgających miliardów złotych ze strony państwa. Chodzi o wypracowanie mechanizmu, który w kontrolowany sposób uwzględniłby nieprzewidziany wzrost kosztów, pozwalając na dokończenie inwestycji bez bankructwa wykonawców i bez paraliżu całego systemu.

Co dalej z budową dróg w Polsce?

Scenariusze są różne. Optymistyczny zakłada, że strony – rząd reprezentowany przez GDDKiA oraz przedstawiciele firm budowlanych – zasiądą do stołu i wypracują kompromis. Może to być forma aneksów do umów, specjalnych procedur rozliczeniowych lub tymczasowych rozwiązań prawnych. Taka ścieżka pozwoliłaby uniknąć sądów i utrzymać tempo prac, choć z pewnością podniosłaby finalny koszt inwestycji dla podatnika.

Pesymistyczny scenariusz to eskalacja konfliktu. Masowe pozwy, wstrzymywanie prac przez kolejnych wykonawców i impas decyzyjny. W takiej sytuacji możemy być świadkami realnego „stanięcia” budów na wiele miesięcy, a nawet lat, do czasu prawomocnego zakończenia sporów sądowych. To najgorszy możliwy wynik dla wszystkich zaangażowanych stron.

Obecnie piłka jest po stronie administracji publicznej. To od woli politycznej i gotowości do negocjacji zależy, czy uda się znaleźć wyjście z impasu. Branża budowlana wysłała jasny sygnał o skali problemu. Czas pokaże, czy zostanie on wysłuchany.

Pytania i odpowiedzi

Dlaczego firmy budowlane chcą odszkodowań od państwa?

Firmy domagają się rekompensaty za gwałtowny wzrost kosztów realizacji umów, które podpisały przed wybuchem wojny w Ukrainie. Umowy te często mają stałą cenę lub bardzo ograniczone klauzule waloryzacyjne. Skokowe podwyżki cen materiałów (jak stal, asfalt), energii i paliw spowodowały, że realizacja kontraktów stała się dla nich głęboko nieopłacalna i prowadzi do wielomilionowych strat. Roszczenia są próbą wyrównania tej finansowej luki.

Czy naprawdę grozi nam wstrzymanie budowy dróg?

Tak, takie ryzyko jest realne i jest wskazywane przez samą branżę oraz obserwatorów rynku. Przykładem jest decyzja Mostostalu Warszawa o odstąpieniu od miliardowego kontraktu na S19. Jeśli nie zostanie wypracowane systemowe rozwiązanie problemu kosztów, kolejni wykonawcy mogą zawieszać prace lub rezygnować z umów, obawiając się bankructwa. To bezpośrednio zagraża harmonogramom kluczowych inwestycji drogowych w kraju.

Jak wojna w Ukrainie wpłynęła na koszty budowy?

Wojna stała się katalizatorem kryzysu, który narastał od czasu pandemii. Doprowadziła do drastycznego wzrostu cen surowców energetycznych i kluczowych materiałów budowlanych, których Ukraina i Rosja są dużymi producentami (np. stal, kruszywa). Dodatkowo zaburzyła globalne łańcuchy dostaw, zwiększyła koszty transportu i podsyciła inflację. W efekcie koszty operacyjne firm budowlanych wzrosły w sposób nieprzewidywalny w momencie podpisywania długoterminowych kontraktów.